Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen bu özel gün, kız çocuklarının karşılaştığı ayrımcılık, şiddet ve diğer hak ihlallerine dikkat çekmek; onların eğitim, sağlık, güvenlik ve eşit fırsatlara erişimini güçlendirmek bakımından önemli bir farkındalık günüdür.
Ancak kız çocuklarının haklarını konuşmak yalnızca bir günün konusu değildir. Çünkü dünyada milyonlarca kız çocuğu hâlâ eğitimden mahrum bırakılma, çocuk yaşta evlendirilme, cinsel istismar, şiddet, ekonomik ve sosyal dışlanma gibi ciddi hak ihlalleriyle karşı karşıya kalmaktadır.
Kız çocuklarına yönelik hak ihlalleri ise yalnızca toplumsal bir sorun değildir. Aynı zamanda uluslararası hukuk ve Türk hukuku tarafından korunan temel insan haklarının ihlali de söz konusu olabilmektedir. Çünkü kız çocukları hem çocuk olmaları nedeniyle özel korumaya ihtiyaç duyar hem de cinsiyetleri nedeniyle bazı özel risklerle karşılaşabilir. Bu nedenle kız çocuklarının haklarının korunması; çocuk hakları, eşitlik, ayrımcılıkla mücadele ve insan hakları başlıklarının kesiştiği bir alan olmaktadır.
Kız Çocuğu, Yalnızca Korunması Gereken Biri Değildir
Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye göre 18 yaşına kadar herkes çocuktur. Sözleşmenin 2. maddesi, çocukların cinsiyet de dahil olmak üzere herhangi bir nedenle ayrımcılığa uğramadan haklardan yararlanmasını güvence altına alır. Sözleşmenin 3. maddesi ise çocuğun üstün yararı ilkesini getirir. Çocukları ilgilendiren kararlarda, çocuğun yararı öncelikli olarak değerlendirilmelidir.
Bu ilke Türk hukukunda da karşılığını bulmaktadır. Anayasa’nın 41. maddesi çocukların korunma ve bakımdan yararlanma hakkını güvence altına almakta ve devlete çocukları her türlü istismar ve şiddete karşı koruma görevi vermektedir. Dolayısıyla çocuk, yetişkinlerin üzerinde sınırsız biçimde karar verebileceği bir varlık değil; kendi hakları bulunan bağımsız bir bireydir.
Eşitlik ve Ayrımcılık Yasağı
Anayasa’nın 10. maddesi herkesin kanun önünde eşit olduğunu ve kadınlarla erkeklerin eşit haklara sahip olduğunu düzenler. Aynı maddede çocuklar için alınacak özel tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılamayacağı da belirtilmektedir. Bu önemlidir zira gerçek anlamda eşitlik her zaman herkese aynı şekilde davranmak anlamına gelmez. Özel risklerle karşılaşan çocukların korunması için özel tedbirler alınması, eşitliğin sağlanmasının bir parçasıdır.
Kız çocuklarının şiddet, çocuk yaşta evlilik, cinsel istismar veya eğitimden uzaklaştırılma gibi risklerle karşılaşması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Bu nedenle kız çocuklarının haklarının korunması aynı zamanda toplumsal cinsiyet eşitliği ve ayrımcılıkla mücadele meselesidir.
Eğitim Hakkı: Geleceğe Açılan Kapı
Bir kız çocuğunun okula gönderilmemesi veya eğitimine devam etmesinin engellenmesi bazen yalnızca bir aile kararı gibi görülebilir. Oysa hukuk açısından eğitim, temel bir haktır.
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 28. maddesi eğitim hakkını güvence altına alırken, 29. madde eğitimin çocuğun kişiliğini, yeteneklerini ve kapasitesini geliştirmeyi amaçlaması gerektiğini belirtir. Türk Anayasası’nın 42. maddesi de “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz” hükmünü içerir.
Bu nedenle bir kız çocuğunun sırf kız olduğu için okula gönderilmemesi veya erken yaşta evlendirilmesi nedeniyle eğitim hayatından kopması yalnızca “ailenin tercihi” olarak değerlendirilemez. Çünkü eğitim hakkı, çocuğun yalnızca bugününü değil, gelecekte kendi hayatı hakkında seçim yapabilme imkânını da belirler.
Çocuk Yaşta Evlilik: Sadece Bir Yaş Meselesi Değildir
Kız çocuklarının karşılaştığı en önemli sorunlardan biri de çocuk yaşta evliliklerdir. Birleşmiş Milletler 2026 yılı için de özellikle çocuk yaşta evliliklerin sona erdirilmesi ve kız çocuklarının haklarına yatırım yapılması çağrısını öne çıkarmaktadır. Çocuk yaşta evlilik yalnızca “evlenme yaşı” üzerinden değerlendirilmemelidir. Erken yaşta evlilik; eğitim, sağlık, gelişim, bedensel ve ruhsal bütünlük, özgür irade ve şiddetten korunma gibi birçok hakkı aynı anda etkileyebilir.
CEDAW’ın (Convention On The Elimination Of All Discirimination Aganist Woman)16. maddesi evlilikte özgür ve tam rızanın önemini vurgularken, Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin çocuğun üstün yararı ve gelişme hakkına ilişkin hükümleri de bu konuda önem taşır.
Türk hukukunda Türk Medeni Kanunu’nun 124. maddesi evlenme yaşını düzenlemekte ve kural olarak 17 yaşını doldurmamış kişilerin evlenemeyeceğini öngörmektedir. Bununla birlikte kanunda belirli şartlar altında hâkime tanınan istisnai bir izin de bulunmaktadır.
Ancak önemli bir nokta vardır; bir evliliğin hukuken gerçekleşmiş olması, çocuğa yönelik her davranışı otomatik olarak hukuka uygun hâle getirmemektedir. Özellikle cinsel eylemler bakımından çocuğun yaşı, eylemin niteliği ve olayın diğer koşulları Türk Ceza Kanunu’nun ilgili hükümleri kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir.
Cinsel İstismar ve Şiddet Karşısında Devletin Sorumluluğu
Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 19. maddesi, devletlere çocukları fiziksel veya zihinsel şiddet, kötü muamele, ihmal ve cinsel istismar dahil her türlü şiddetten koruma yükümlülüğü getirir. Bu yükümlülük yalnızca suç işlendikten sonra failin cezalandırılması anlamına gelmez. Devlet aynı zamanda önlemek, tespit etmek, soruşturmak, çocuğu korumak ve ihlal sonrasında destek sağlamakla yükümlüdür.
Türk Ceza Kanunu’nun 103. maddesi çocukların cinsel istismarını suç olarak öngörmüş ve 104. maddesi de reşit olmayanla cinsel ilişkiyi ayrıca düzenlemiştir. Bu nedenle “çocuk rıza göstermişti” şeklindeki tek bir ifadeyle her olayın aynı hukuki sonuca bağlanması mümkün değildir. Çocuğun yaşı ve olayın bütün koşulları dikkate alınmalıdır.
Çocukların korunması, yetişkinler arasındaki rıza anlayışından farklı ve daha güçlü bir hukuki koruma gerektirir. Devletin görevi burada yalnızca cezalandırmak değildir. Çocuk hakları bakımından önemli olan, devletin pozitif yükümlülükleridir. Yani devlet yalnızca hak ihlali yapmamakla yetinmemeli; kişilerin haklarını gerçekten kullanabilmeleri için gerekli koruma mekanizmalarını da oluşturmalıdır. Bu kapsamda 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu; korunma ihtiyacı bulunan çocuklar için danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma gibi koruyucu ve destekleyici tedbirler öngörmektedir. 6284 sayılı Kanun da şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınların yanı sıra çocukların korunmasına yönelik çeşitli tedbirler içermektedir.
Dolayısıyla devletin görevi yalnızca suç işlendiğinde fail hakkında işlem yapmak değildir. İhlalleri önlemek, risk altındaki çocuğu korumak, etkili soruşturma yürütmek ve mağdur çocuğun iyileşmesini desteklemek de bu sorumluluğun parçalarıdır.
Peki Hakların Kanunda Yazılı Olması Yeterli Mi?
Uluslararası hukuk ve Türk hukuku kız çocuklarının korunması konusunda önemli güvenceler içeriyor. Ancak bir hakkın kanunda yazılı olması ile o hakkın gerçek hayatta kullanılabilmesi aynı şey değildir. Zira;
Bir kız çocuğu şiddete uğradığında yardım isteyebilmeli.
Okula gönderilmediğinde bunun farkına varılabilmeli.
İstismar edildiğinde güvenli bir ortamda konuşabilmeli.
Çocuk yaşta evlendirilmeye çalışıldığında onu koruyacak mekanizmalar zamanında devreye girebilmeli.
En önemlisi de çocuk yaşadığı hak ihlalinin ardından bir kez daha mağdur edilmemeli.
İşte 11 Ekim’in anlamı burada ortaya çıkıyor. Bir kız çocuğunun eğitim hakkına sahip olması, şiddetten korunması, kendi görüşünü ifade edebilmesi, bedensel ve ruhsal bütünlüğünün korunması ve geleceği hakkında söz sahibi olabilmesi bir ayrıcalık değildir; bunlar temel insan haklarıdır.
Uluslararası hukuk bu hakları tanıyor. Türk hukuku da önemli güvenceler getiriyor. Asıl mesele ise bu hakların yalnızca kâğıt üzerinde kalmamasını sağlamak. Çünkü bir kız çocuğunu korumak, yalnızca bugünü değil; onun çocukluğunu, özgürlüğünü ve geleceğini de korumaktır.
