15 Temmuz 2016 gecesi yaşanan silahlı darbe teşebbüsü, demokratik düzene yönelmiş ağır bir saldırıydı. Bu tespit, tartışmaya açık değildir. Fakat bir hukuk devletinin gerçek sınavı yalnızca darbeyi bastırdığı gece değil, ertesi sabah başlar. Devlet, kendisine yönelen en ağır suç karşısında dahi hukukla bağlı kalabiliyorsa meşrudur. İşkenceyi, zorla alınmış ifadeyi ve delilsiz suçlamayı ‘olağanüstü şartların’ kaçınılmaz sonucu saydığı anda ise savunduğunu söylediği düzeni kendi eliyle aşındırır. Eski Üsteğmen Kübra Yavuz’un 10 Temmuz 2026’da yayımlanan TANIK / O Geceden Sonra belgeselindeki anlatımı bu nedenle yalnızca kişisel bir mağduriyet iddiası değil; iktidarın on yıldır cevap vermediği bir devlet ve hukuk meselesidir.
Yavuz, 15 Temmuz günü Genelkurmay Başkanlığı Karargâhında protokol subayıydı. Kamera görüntülerinde dönemin MİT Müsteşarı Hakan Fidan’ı karargâhtan uğurlayan asker olarak görülüyor. Belgeselde bu görevin rutin olduğunu, Fidan’ın ziyaretinden veya görüşmenin içeriğinden önceden haberdar olmadığını; Hulusi Akar ile Hakan Fidan’ın görüşme sonrasında son derece rahat göründüklerini ve kısa süre sonra alçaktan uçan uçaklarla silah seslerini duyduğunu söylüyor. Bu gözlem, tek başına ne darbe teşebbüsünün önceden bilindiğini ne de olayların kurgulandığını kanıtlar. Bir avukatın görevi, kuşkuyu hüküm yerine koymak değildir. Ancak bu ayrıntılar, 15 Temmuz’un kritik saatlerine ilişkin resmî zaman çizelgesinin, görüşme kayıtlarının ve verilen emirlerin eksiksiz biçimde açıklanması yönündeki kamusal talebi daha da meşru hâle getirir.
Belgeselin asıl hukuki ağırlığı ise Yavuz’un 2 Ağustos 2016’da Genelkurmay karargâhında sorgulandığı döneme ilişkin anlattıklarındadır. Yavuz; tehdit edildiğini, elleri ve gözleri bağlı biçimde karargâh içindeki atış poligonuna götürüldüğünü, darp ve elektrik verme sesleri duyduğunu, ağır şiddet görmüş askerlerle karşılaştığını ve kendisine önceden hazırlanmış bir beyanın kabul ettirilmeye çalışıldığını ileri sürüyor. Zekai Aksakallı, İrfan Özsert ve Ömer Ertuğrul Erbakan’ın isimleri de anlatımda geçiyor. Bu kişiler yönünden masumiyet karinesi geçerlidir; iddialar kesinleşmiş bir mahkeme hükmü gibi sunulamaz. Fakat aynı ilke Yavuz için de geçerlidir. Devlet, bir tarafta yüksek rütbeli görevlilerin itibarını korurken diğer tarafta yargılanan bir subayın beyanını peşinen değersiz sayamaz.
Üstelik bu iddialar 2026’da, aradan yıllar geçtikten sonra ilk kez ortaya atılmış değildir. Yavuz, 2017’de kamuoyuna yansıyan savunmasında Genelkurmay’daki ifadesini idam tehdidi altında verdiğini söylemişti.[2] 19 Nisan 2018’de eşinin yargılandığı Ankara 24. Ağır Ceza Mahkemesinde de atış poligonunda iki gün tutulduğunu, gözleri ve elleri bağlıyken kötü muameleye maruz bırakıldığını, ifadesinin dikte edildiğini anlattı. Mahkeme bu beyanı ciddiye alarak sorguya katılan kişilerin kimlik ve adreslerini Genelkurmay Başkanlığından istedi. Genelkurmay’ın 29 Mayıs 2018 tarihli cevabı, darbe teşebbüsünün ardından kolluğa yardımcı olmak amacıyla benzer ifadelerin karargâhta alındığını kabul ediyor; ancak ifadeleri alanların kim olduğunun belirlenemediğini ve buna ilişkin bilgi veya belge bulunamadığını bildiriyordu.[3] Dosyanın düğüm noktası tam da buradadır.
Türkiye’nin en korunaklı askerî karargâhında kimlerin görev yaptığı, hangi personelin hangi emirle içeri girdiği, gözaltındaki kişilerin kimlere teslim edildiği ve sorgu alanının kimler tarafından kullanıldığı belirlenemiyorsa iki ihtimal vardır: Ya devletin temel kayıt düzeni çökmüştür ya da mevcut kayıtlar etkili bir soruşturmaya konu edilmemiştir. Her iki ihtimal de siyasal iktidarın sorumluluğunu doğurur. ‘O günler kaotikti’ açıklaması hukuken mazeret değildir; tam tersine, özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerin tamamen devletin kontrolünde olduğu o ortamda kayıt, gözetim ve denetim yükümlülüğü ağırlaşır. Bir karargâh, hukuk dışı sorgunun faili meçhul mekânına dönüştürülemez. Devlet kendi binasında gerçekleştiği ileri sürülen fiillerin failini bulamıyorsa, cezasızlık yalnızca sonuç değil, kurumun ürettiği bir düzen hâline gelir.
Anayasa’nın 17. maddesi işkenceyi, eziyeti ve insan haysiyetiyle bağdaşmayan muameleyi mutlak biçimde yasaklar. Anayasa’nın 15. maddesi, savaş veya olağanüstü hâl döneminde dahi kişinin maddi ve manevi bütünlüğüne dokunulamayacağını güvence altına alır. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 148. maddesi ise ifade alma sırasında kötü davranma, işkence, yorma, aldatma, cebir ve tehdit gibi iradeyi bozan yöntemleri yasaklar; bu yöntemlerle elde edilen beyanların, kişi sonradan rıza gösterse bile delil olarak değerlendirilemeyeceğini açıkça düzenler. Anayasa’nın 38. maddesine göre de hiç kimse kendisini veya yakınlarını suçlayan beyanda bulunmaya zorlanamaz ve hukuka aykırı elde edilmiş bulgular delil sayılamaz.[4][5] Dolayısıyla Yavuz’un anlattığı yöntemler doğruysa mesele yalnızca bir disiplin suçu değildir; hem işkence yasağının hem de adil yargılanma hakkının çekirdeğine yönelen ağır bir ihlaldir.
Zorla alınmış bir ifade, sadece o ifadeyi veren kişiye zarar vermez. İçinde geçen her isim, o ifadeden türetilen her soruşturma ve o beyana dayanılarak kurulan her kamu anlatısı şüpheli hâle gelir. İşkence altında imzalatıldığı ileri sürülen metin, başka sanıkların dosyalarında kullanılmışsa mahkemelerin görevi metni tekrar okumak değil, kaynağındaki hukuka aykırılığı araştırmaktır. Gerçeğe işkenceyle ulaşılmaz; işkence, soruşturmayı gerçeğe değil, sorgulayanın görmek istediği sonuca götürür. Bu sebeple kötü muamele iddiasının araştırılması, darbeyle mücadeleyi zayıflatmaz. Tam tersine, gerçek faillerin hukuka uygun delillerle yargılanmasını ve suçsuzların ayrılmasını sağlayarak yargılamanın meşruiyetini korur.
Anayasa Mahkemesi de savunulabilir bir kötü muamele iddiası ortaya konulduğunda devletin derhâl, bağımsız, tarafsız ve sonuç almaya elverişli bir soruşturma yürütmek zorunda olduğunu defalarca vurguladı. Feride Kaya ve Hamdiye Aslan kararlarında, gecikmenin, ilgisizliğin veya kamu görevlilerini fiilen koruyan bir soruşturma pratiğinin işkence yasağını usul yönünden de ihlal edeceği belirtildi.[6] Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesi bakımından da yasak mutlaktır; olağanüstü hâl, terör tehdidi ya da darbe girişimi istisna yaratmaz.[7] Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Komitesi 2024’te Türkiye hakkında, özellikle 2016 sonrasında itiraf elde etmeye yönelik dayak, elektrik verme ve benzeri yöntemlere ilişkin süregelen iddialardan ve etkisiz soruşturmalardan duyduğu kaygıyı kayda geçirdi.[8]
Hükümet ise uluslararası mercilere verdiği cevaplarda ‘işkenceye sıfır tolerans’ politikasının sürdüğünü, her iddianın incelendiğini ve olağanüstü hâl tedbirlerinin cezasızlık yaratmadığını savunuyor.[9] Fakat hukukta slogan değil, dosya konuşur. Kübra Yavuz’un iddiası yıllardır mahkeme tutanağındadır; sorgunun devletin askerî karargâhında yapıldığı kurumun kendi cevabıyla doğrulanmıştır; buna rağmen sorguyu yapanların kimliği açıklanamamış, hangi savcılığın hangi işlemleri yaptığı kamuoyuna gösterilmemiştir. İddiada adı geçen bir subayın sonraki yıllarda general rütbesine yükselmiş olması da soruşturmanın bağımsızlığı ve ciddiyeti konusunda haklı bir kuşku doğurur.[1] İktidarın ‘sıfır tolerans’ iddiası, somut dosyada sıfır şeffaflıkla karşı karşıyadır.
Yavuz’un ceza yargılamasındaki durumu da özenle ifade edilmelidir. Genelkurmay Çatı Davası’nda 2019 yılında tüm suçlamalardan beraat etti.[10] Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 2024’te örgüt üyeliği suçundan verilen beraat hükmünü eksik inceleme gerekçesiyle bozdu ve yeniden yargılama süreci 2025’te başladı.[11] Bozma kararı mahkûmiyet değildir; bugün Yavuz’u ‘darbeci’ veya ‘örgüt üyesi’ diye nitelemek masumiyet karinesini ihlal eder. Buna rağmen yıllar süren yargılama, kamuoyundaki damgalama ve işkence iddiasının aydınlatılmaması birlikte değerlendirildiğinde, ceza adaletinin kişi üzerinde başlı başına bir cezaya dönüştüğü görülüyor. Hükümetin sorumluluğu sadece kötü muamele iddiasından değil, adaleti makul sürede ve güvenilir yöntemlerle işletmemesinden de kaynaklanmaktadır.
Bu aşamada yapılması gereken, belgesel üzerinden yeni bir propaganda savaşı kurmak değildir. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı, Genelkurmay’daki sorgular hakkında bağımsız ve kapsamlı bir soruşturma yürütmeli; 1–3 Ağustos 2016 tarihli nöbet çizelgelerini, giriş-çıkış kayıtlarını, kamera görüntülerini, emirleri, araç kayıtlarını ve gözaltı teslim belgelerini toplamalıdır. Yavuz’un ve aynı yerde tutulduğunu söyleyen kişilerin beyanları birbirinden bağımsız olarak alınmalı; isimleri geçen görevliler şüpheyi giderecek biçimde dinlenmeli; kayıp veya imha edilmiş kayıt varsa bunun sorumluları araştırılmalıdır. Zorla alındığı ileri sürülen beyanın kullanıldığı bütün soruşturma ve davalar tespit edilerek delil etkisi yeniden değerlendirilmelidir. Aynı zamanda Akar–Fidan görüşmesinin saati, içeriği ve sonrasında verilen emirler, devlet sırrını koruyan ölçülü yöntemler içinde Meclis ve kamuoyu denetimine açılmalıdır.
Etkili soruşturma, dosyaya bir numara verip yıllarca bekletmekten ibaret değildir. Soruşturmayı yürüten makamın, iddialarda adı geçen askerî ve siyasî çevrelerden fiilen bağımsız olması; mağdur ve tanıkların baskı korkusu olmadan dinlenebilmesi; sağlık ve psikolojik bulguların İstanbul Protokolü standartlarıyla değerlendirilmesi gerekir. Delillerin büyük bölümü devletin elindeyken ispat yükü bütünüyle Yavuz’un omuzlarına bırakılamaz. Kayıtların bulunamadığı her başlıkta hangi birimin arama yaptığı, ne zaman yaptığı ve hangi sonuca vardığı denetlenebilir biçimde ortaya konulmalıdır. Aksi hâlde soruşturma, gerçeği bulma aracı olmaktan çıkar ve kamu görevlilerini zamana karşı koruyan bir usul perdesine dönüşür.
Hükümet de bu meseleyi yalnızca savcılıklara havale ederek siyasal sorumluluktan kurtulamaz. Yürütmenin görevi, soruşturmanın sonucunu belirlemek değil; delillerin korunmasını, kurumların işbirliğini ve adı geçen görevlilerin makam gücünü süreci etkilemek için kullanamamasını güvence altına almaktır. İddiaların mahkeme kaydına girmesinin üzerinden en az sekiz yıl geçmesine rağmen kamuoyuna anlaşılır bir soruşturma bilançosu sunulmaması, kurumsal suskunluğu derinleştirmiştir. Devlet sırrı kavramı da işkence iddiasını görünmez kılan sınırsız bir perde değildir. Gizli bilgiler gerektiğinde hâkim veya Meclis komisyonu önünde kapalı usulle incelenebilir; fakat hiçbir gizlilik rejimi, insan onuruna yönelik ağır bir ihlalin cezasız bırakılmasına hizmet edemez.
Burada hükümet aleyhine varılan sonuç nettir: Siyasal iktidarın sorumluluğu, Kübra Yavuz’un her cümlesinin şimdiden doğru kabul edilmesinden değil; yıllardır mevcut, ayrıntılı ve doğrulanabilir nitelikteki bir işkence iddiasını bağımsız biçimde aydınlatamamış olmasından doğmaktadır. Yürütme, kendi hiyerarşisi içindeki kurumların kayıtları korumasını, savcılıkların etkili çalışmasını ve kamu görevlilerinin unvanlarına bakılmaksızın hesap vermesini sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük yerine getirilmedikçe ortaya çıkan sessizlik tarafsız değildir; güçlü olanı korur, mağdur olduğunu söyleyeni yalnızlaştırır ve yargıya duyulan güveni tüketir.
15 Temmuz’la hesaplaşmanın meşru yolu, hukuku askıya almak değil hukuku herkese uygulamaktır. Darbe teşebbüsünün mağdurları için de sonradan hukuksuzluğa uğradığını söyleyenler için de aynı ilke geçerlidir: Devlet gerçeği seçerek araştırmaz. Kübra Yavuz’un tanıklığı tek başına bütün karanlık noktaları açıklamıyor; fakat hükümetin görmezden gelemeyeceği kadar somut sorular soruyor. Bu sorulara bağımsız yargı, erişilebilir kayıt ve denetlenebilir bir soruşturmayla cevap verilmedikçe, iktidarın ‘demokrasiyi koruduk’ sözü eksik kalacaktır. Çünkü demokrasi yalnızca tankların önünde değil, gözleri bağlı bir şüphelinin karşısında da savunulur.
KAYNAKÇA VE NOTLAR
[1] Alesta, “TANIK / O Geceden Sonra”, 10 Temmuz 2026. Bağlantı
[2] T24, “15 Temmuz gecesi Fidan’ı uğurlayan Üsteğmen Kübra Yavuz: Genelkurmay’daki ifademi idam tehdidiyle verdim”, 7 Mart 2017. Bağlantı
[3] Müyesser Yıldız, “Bir Mahkeme Genelkurmay’dan İşkencecilerin Adresini İstedi”, 22 Haziran 2018; Ankara 24. Ağır Ceza Mahkemesine sunulan Genelkurmay cevabının aktarımı. Bağlantı
[4] T.C. Anayasası m. 15, 17 ve 38. Bağlantı
[5] 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 148, Adalet Bakanlığı resmî metni. Bağlantı
[6] AYM, Feride Kaya, B. No: 2016/13985, 9 Haziran 2020; Hamdiye Aslan, B. No: 2013/2015, 4 Kasım 2015. Bağlantı
[7] Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 3 ve m. 15/2, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi resmî metni. Bağlantı
[8] BM İşkenceye Karşı Komite, Türkiye’nin beşinci dönemsel raporuna ilişkin sonuç gözlemleri, CAT/C/TUR/CO/5, 14 Ağustos 2024, özellikle §§ 20–21. Bağlantı
[9] Türkiye’nin BM İşkenceye Karşı Komite sonuç gözlemlerine ilişkin resmî değerlendirmesi, 2024. Bağlantı
[10] DHA, “Genelkurmay Çatı Davası’nda sanıklara ceza yağdı”, 20 Haziran 2019 (Kübra Yavuz yönünden beraat bilgisi). Bağlantı
[11] Anadolu Ajansı, “FETÖ’nün darbe girişimine ilişkin Genelkurmay Çatı Davası’nın 149 sanığı yeniden yargılanacak”, 21 Ocak 2025. Bağlantı
